U podstaw założenia w 1976 roku w Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Instytutu Kulturoznawstwa znajdowały się dwa postulaty: sformułowania metodologicznych podstaw dla badań nad kulturą oraz wprowadzenia ich w działanie poprzez wychowanie kolejnych pokoleń animatorów życia kulturalnego. Zapraszając Państwa do udziału w konferencji towarzyszącej obchodom 50-lecia powstania naszego Instytutu, proponujemy refleksję nad pierwszym z tych obszarów, co może pomóc w naszkicowaniu zmieniającego się horyzontu kulturoznawstwa jako nauki.

W ujęciu jednego z inicjatorów poznańskiego kulturoznawstwa, Profesora Jerzego Kmity, zadaniem kulturoznawstwa jako swoistej meta-nauki nie było „ustalanie norm postępowania badawczego […], ale odtwarzanie tych norm, dyrektyw i założeń, które faktycznie sterują badaniami naukowymi”¹. Co ważne, takie krytyczne nastawienie odpowiada dzisiejszym nurtom krytycznych studiów kulturowych.

Chcemy prześledzić, czy współczesne kulturoznawstwo nadal spełnia to zdanie? Czy potrzebujemy podejścia badawczego, które pozwalałoby rozpoznać założenia kryjące się za dyskursami naukowymi, czy też należałoby przeformułować cele naszej dyscypliny? A jeśli tak, to jakimi metodami to czynić?

Proponujemy następujące tematy, odnoszące się tak do naukowego dziedzictwa
i oryginalności szkoły poznańskiej, jak i pytania o możliwość kontynuowania jej metodologicznych propozycji.

1. Co pozostało? Historia wobec przyszłości kulturoznawstwa polskiego

Moderacja: Remigiusz Ciesielski, Agnieszka Doda-Wyszyńska

Kulturoznawstwo, którego jednym z zadań było poszukiwanie prawidłowości w rozwoju kultury, staje dziś w obliczu pewnego przesilenia i polikryzysu, czyli sytuacji, w której wiele globalnych i osobistych kryzysów nakłada się na siebie, wpływając na kondycję ludzi w każdym wieku. Dlaczego nie mówi się już o humanizmie, tylko o transhumanizmie, posthumanizmie, plushumanizmie? Czy kulturoznawstwo idzie w kierunku pozwalającym diagnozować sytuację, czy może tylko atrakcyjnie ją nazywać? Czy trzeba tę dyscyplinę niejako skonstruować od nowa, czy może raczej zwrócić się ku przeszłości w poszukiwaniu kierunków i metod badawczych, o których zapomnieliśmy? Pytanie „co pozostało
z kulturoznawstwa?” musi być osadzone w perspektywie współczesnych wyzwań i prognoz przyszłości, które nie są tylko niepokojące, ale również stymulują do zmierzenia się
z przeszkodami w postaci najnowszych zjawisk, takich jak rozwój AI, dewaluacja autorytetów, zamęt w rozgraniczeniu sfery prywatnej i publicznej, zmiana oczekiwań
w stosunku do szeroko pojętej edukacji, niejasny obraz kultury i pytania, do kogo jest ona dzisiaj adresowana, ekspansja różnego rodzaju ideologii, nowe, często ukryte formy totalitaryzmów itp.

2. Czy istnieje wspólne źródło? Epistemologie badań kulturowych

Moderacja: Andrzej Zaporowski, Krzysztof Moraczewski

Kulturoznawstwo kształtowało się w Polsce poprzez oddziaływanie wielu tradycji intelektualnych oraz rozmaitych dyscyplin akademickich, wielokrotnie o niezgodnych orientacjach epistemologicznych i metodologicznych. Najistotniejsze powiązania wiodły niewątpliwe ku niemieckiej tradycji Kulturwissenschaften, anglojęzycznym studiom kulturowym, filozofii kultury oraz antropologii kulturowej – tym dziedzinom, gdzie podjęto podobny projekt stworzenia ogólnej nauki o kulturze. Żadna z tradycji, do jakich nawiązano, nie była jednolita epistemologicznie i kulturoznawstwo niejednokrotnie dziedziczyło ich zróżnicowanie i ich dylematy. Należałoby wziąć jeszcze pod uwagę co najmniej dziedzictwo socjologii kultury, filologii i nauk o sztuce. Proporcje siły oddziaływania różnych tradycji ulegały historycznym zmianom, nadając kulturoznawstwu dodatkową dynamikę.
W najprostszym możliwym ujęciu cały proces zaowocował wyłonieniem się konkurencyjnych, a nieraz konfliktowych wizji kulturoznawstwa: jako interpretacyjnej dyscypliny hermeneutycznej lub empirycznej formy nauk społecznych, jako zdystansowanej formy poznania bądź formy teoretycznie ugruntowanego aktywizmu itd. Pozwala to na postawienie pytania o to, czy istnieje i na czym ewentualnie miałaby polegać epistemologiczna swoistość kulturoznawstwa, a jeśli na tak postawione pytanie nie da się odpowiedzieć, to na czym w naszym przekonaniu swoistość taka polegać powinna?

3. Różnice i podobieństwa? Metody badań zjawisk kulturowych

Moderacja: Marianna Michałowska, Marcin Adamczak, Michał Piepiórka

Częstym pytaniem stawianym współczesnemu kulturoznawstwu jest kwestia metod w jego ramach stosowanych. Czy wypracowaliśmy własne podejścia? Czy potrafimy jeszcze i czy uznajemy za ważne metodologiczne koncepcje, wypracowane u podstaw kształtowania się naszej dyscypliny badawczej?  Źródłem sporów o metody była niewątpliwie dyskusja o inter(trans)dyscyplinarnym charakterze podejścia kulturoznawczego. Kulturoznawstwo nie tyle „przejmuje” metody badawcze od innych (o co bywało oskarżane), ile wpływa na przekształcenie samych pokrewnych dyscyplin, proponując jednocześnie oryginalne ich ukierunkowanie w obszarze samego kulturoznawstwa. Czy kulturoznawcze filmoznawstwo, medioznawstwo, badania nad kulturą, studia miejskie, filozofia i antropologia kultury proponują własne, charakterystyczne sposoby rozumienia i studiów nad rzeczywistością kulturową? Chcemy zastanowić się, jaka jest specyfika metod stosowanych w tych podejściach, jaki odrębny profil tematyczny oraz jakie efekty naszych badań pozostają?

4. Kulturoznawstwo w działaniu: panel dyskusyjny

Moderacja: Małgorzata Nieszczerzewska, Sylwia Szykowna

Panel „Kulturoznawstwo w działaniu” stanowi dopełnienie refleksji teoretycznych podejmowanych podczas konferencji jubileuszowej, przesuwa bowiem akcent na drugi
z fundamentów, które legły u podstaw powołania poznańskiego kulturoznawstwa: jego praktyczny, sprawczy i społecznie zakorzeniony wymiar. Do dyskusji zapraszamy absolwentki i absolwentów poznańskiego kulturoznawstwa, którzy w swojej codziennej pracy przekładają akademicką wrażliwość na konkretne działania w różnych obszarach kultury. Chcemy wspólnie przyjrzeć się temu, w jaki sposób kulturoznawcze formy myślenia funkcjonują poza uniwersytetem, jak teoria odzwierciedla się w praktyce, a krytyczna refleksja staje się narzędziem realnej interwencji, animacji i edukacji kulturowej oraz budowania relacji. Panel ma charakter spotkania doświadczeń i perspektyw, ukazującego kulturoznawstwo nie tylko jako dyscyplinę naukową, lecz także jako żywą kompetencję kulturową, obecną w działaniach, procesach i instytucjonalnych praktykach współczesnej kultury.

[1] Jerzy Kmita, Z metodologicznych problemów interpretacji humanistycznej, PWN, Warszawa 1971, s. 16